การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสำรวจความรู้ เจตคติ ความตั้งใจ และพฤติกรรมการจ่ายยาและให้คำปรึกษาแก่หญิงมีครรภ์และหญิงให้นมบุตรของเภสัชกรชุมชน วิเคราะห์ปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับความตั้งใจและพฤติกรรมตามกรอบทฤษฎีพฤติกรรมตามแผน (Theory of Planned Behavior: TPB) พัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างความรู้ด้านการจ่ายยาและการให้คำปรึกษา และประเมินประสิทธิผลเบื้องต้นของโปรแกรมที่พัฒนาขึ้น การศึกษาดำเนินการเป็น 3 ระยะ ได้แก่ ระยะที่ 1 การสำรวจเภสัชกรชุมชนจำนวน 360 คน ระยะที่ 2 การพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างความรู้โดยใช้ข้อมูลจากการทบทวนวรรณกรรม ผลการสำรวจ และการประชุมระดมสมองกับผู้เชี่ยวชาญและเภสัชกรชุมชน และระยะที่ 3 การประเมินประสิทธิผลเบื้องต้นของโปรแกรมในกลุ่มเภสัชกรชุมชนที่เข้าร่วมกิจกรรมครบถ้วนจำนวน 21 คน โดยใช้รูปแบบการวิจัยแบบกลุ่มเดียววัดก่อนและหลังเข้าร่วมโปรแกรม ผลการสำรวจพบว่าเภสัชกรชุมชนส่วนใหญ่มีเจตคติเชิงบวกและมีความตั้งใจในการให้บริการแก่หญิงมีครรภ์และหญิงให้นมบุตรในระดับสูง อย่างไรก็ตาม ยังพบช่องว่างด้านความรู้ในบางประเด็นที่มีความสำคัญทางคลินิก เช่น การเปลี่ยนแปลงทางสรีรวิทยาระหว่างตั้งครรภ์ การใช้แหล่งข้อมูลอ้างอิง การประเมินยาที่ขับผ่านน้ำนม และการเลือกใช้ยาบางกลุ่มในสถานการณ์เฉพาะ นอกจากนี้ พฤติกรรมด้านการติดตามอาการและการส่งต่อผู้ป่วยยังเป็นประเด็นที่มีโอกาสพัฒนาเพิ่มเติมเมื่อเทียบกับพฤติกรรมด้านการซักประวัติ การสืบค้นข้อมูลยา การเลือกจ่ายยา และการให้คำแนะนำการปฏิบัติตน ผลการวิเคราะห์ตามกรอบ TPB พบว่า เจตคติ การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง และการรับรู้ความสามารถในการควบคุมพฤติกรรมมีบทบาทต่อความตั้งใจในการจ่ายยาและให้คำปรึกษา โดยในกลุ่มหญิงมีครรภ์ เจตคติและการรับรู้ความสามารถในการควบคุมพฤติกรรมเป็นปัจจัยสำคัญที่มีอิทธิพลต่อความตั้งใจ ขณะที่ในกลุ่มหญิงให้นมบุตร องค์ประกอบทั้งสามของ TPB มีอิทธิพลต่อความตั้งใจอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ นอกจากนี้ความตั้งใจยังมีความสัมพันธ์เชิงบวกกับพฤติกรรมการจ่ายยาและให้คำปรึกษาในทั้งสองกลุ่ม สะท้อนว่า การพัฒนาโปรแกรมไม่ควรมุ่งเน้นเฉพาะการให้ความรู้เท่านั้น แต่ควรส่งเสริมความมั่นใจ การใช้เหตุผลทางวิชาชีพและการตัดสินใจในสถานการณ์จริงร่วมด้วย โปรแกรมที่พัฒนาขึ้นประกอบด้วยวีดิทัศน์การเรียนรู้จำนวน 23 ตอน เอกสารประกอบการเรียนรู้ อินโฟกราฟิก และปฏิทินความรู้ โดยจัดทำในรูปแบบรายวิชาออนไลน์บนแพลตฟอร์ม Mahidol University Continuing Education (MUCE) เนื้อหาครอบคลุมหลักการใช้ยาอย่างสมเหตุผลในหญิงมีครรภ์และหญิงให้นมบุตร เทคนิคการสื่อสาร การประเมินความเสี่ยงและประโยชน์ของยา การใช้แหล่งข้อมูลอ้างอิง การเลือกใช้ยาในอาการที่พบบ่อย การดูแลหญิงให้นมบุตร และกรณีศึกษาที่สอดคล้องกับบริบทของร้านยา โปรแกรมดังกล่าวจึงเป็นต้นแบบของสื่อการเรียนรู้ออนไลน์ที่พัฒนาจากปัญหาและความต้องการที่พบในบริบทการปฏิบัติงานจริงของเภสัชกรชุมชน ผลการประเมินประสิทธิผลเบื้องต้นพบว่า หลังเข้าร่วมโปรแกรม ผู้เข้าร่วมมีการเปลี่ยนแปลงเชิงบวกในบางด้าน โดยเฉพาะการตระหนักถึงความสำคัญของการส่งต่อผู้ป่วยและพฤติกรรมการส่งต่อในกรณีจำเป็นทั้งในบริบทของหญิงมีครรภ์และหญิงให้นมบุตร นอกจากนี้ พฤติกรรมการเลือกจ่ายยาในกลุ่มหญิงให้นมบุตรเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ อย่างไรก็ตาม คะแนนความรู้โดยรวมหลังเข้าร่วมโปรแกรมไม่แตกต่างจากก่อนเข้าร่วมโปรแกรมอย่างมีนัยสำคัญ แม้จำนวนผู้ที่ผ่านเกณฑ์ความรู้จะเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 90.5 เป็นร้อยละ 100 ผลดังกล่าวชี้ว่าโปรแกรมมีศักยภาพในการสนับสนุนพฤติกรรมการปฏิบัติงานบางด้าน แต่ยังควรได้รับการพัฒนาเพิ่มเติมเพื่อให้เกิดผลต่อความรู้เชิงลึกและการประยุกต์ใช้ความรู้ในสถานการณ์จริงอย่างชัดเจนยิ่งขึ้น การแปลผลการศึกษานี้ควรพิจารณาภายใต้ข้อจำกัดสำคัญ ได้แก่ การประเมินระยะที่ 3 ใช้รูปแบบกลุ่มเดียววัดก่อนและหลัง ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ มีกลุ่มตัวอย่างขนาดเล็กกว่าขนาดตัวอย่างที่คำนวณไว้ ใช้แบบสอบถามชนิดตอบด้วยตนเองเป็นเครื่องมือหลัก และยังไม่ได้ประเมินพฤติกรรมการปฏิบัติงานจริงของเภสัชกรในสถานการณ์บริการหรือผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นต่อผู้รับบริการ ดังนั้น ผลการศึกษาควรตีความในฐานะหลักฐานเบื้องต้นของประสิทธิผลของโปรแกรม มากกว่าการยืนยันประสิทธิผลในเชิงสรุปทั่วไป โดยสรุป การศึกษานี้แสดงให้เห็นถึงความจำเป็นและความเป็นไปได้ในการพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างศักยภาพเภสัชกรชุมชนในการจ่ายยาและให้คำปรึกษาแก่หญิงมีครรภ์และหญิงให้นมบุตร โปรแกรมที่พัฒนาขึ้นสามารถใช้เป็นฐานสำหรับการพัฒนาหลักสูตรการศึกษาต่อเนื่องหรือสื่อสนับสนุนการปฏิบัติงานในร้านยาได้ในอนาคต การศึกษาครั้งต่อไปควรใช้รูปแบบการวิจัยที่มีกลุ่มควบคุมหรือกลุ่มเปรียบเทียบ เพิ่มขนาดตัวอย่าง ติดตามผลในระยะยาว และประเมินผลลัพธ์จากการปฏิบัติงานจริง รวมถึงผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นต่อผู้รับบริการ เพื่อยืนยันประสิทธิผลของโปรแกรมและสนับสนุนการนำไปใช้ในวงกว้างอย่างเป็นระบบ